Ömer Madra: Yunanistan’daki yangınları bir de ekonomik bir bakış açışı ile değerlendirelim. Çok farklı türden dedikodularla da örülmüş, çok tuhaf yönleri de olan bir işti.

Hasan Ersel: Öyle, ayrıca da tam bir trajedi. Galiba hepimiz için de korkutucu bir uyarı bu yangın. Çünkü o dedikodularla olayın büyüklüğü bir araya gelince pek tutmuyor, belli ki doğadan gelen bir şey var. İki farklı olay gözüküyor: Bir tanesi, bu olayın başlamasında insanın sınır tanımaz hırsının katkısı olabilir gibi görünüyor. Ormanları korumak için kaynak ayıracağımıza başka günlük amaçlarla kullanmayı tercih ediyoruz. Sadece ormanları değil, tüm doğayı. Ormanı yakarak arazi kazanmak gibi, oradan bir geçici de olsa bir kazanç sağlama ve bu yolla daha büyük zarara yol açma da yaygın bir uygulama. İşin hırs kısmı da  burada. Bir de tabii olayın bu kadar büyümesinin arkasında iklim koşullarındaki değişmenin de rolü çok büyük. Orman yakarak arazi kazanmak bizim ülkemizde de bilinmeyen bir şey değil, hep yapılan bir şey, ama bu kez çok büyük bir sonuç doğurdu. Olayın çok farklı yönleri de var, bir çok şey bir araya geldiği için herkes aklına gelenle ilişkilendiriyor. Örneğin 16 Eylül 2007’de Yunanistan’da seçimler var, bu da olayın siyasallaşmasını kolaylaştırıyor.

Avi Haligua: Karamanlis hükümetini zayıflatmak için PASOK’un böyle şeyler yaptığına dair bile haberler çıktı.

HE: Evet ama bunu başlatan da Karamanlis hükümeti. Çünkü hükümet “bunun arkasında organize sabotaj olabilir” diye açıklama yaptı. Kundaklama kuşkusu haklı olabilir, çünkü 290 ayrı yerde çıkmış. Fakat organize deyince tabii bu değişik bir şey. 290 yerde ufak ufak yangın çıkmış başka bir şey, bir de “birisi emir veriyor gidiyorlar yakıyorlar” demek başka bir şey.

AH: Ancak 290 yerde aynı anda ufak yangınlar çıkmış olsa dahi, hakikaten bu bayağı ciddi bir organizasyon gerektirmez mi?

HE: Çok! Onun için Yunan basını hemen bulmuş, “bunu organize birinin yapması lazım, kim yapar? Türkler!” Önce bu çıktı, sonra Arnavutlar olmuş, fakat sonra da sıra PASOK’a gelmiş. Böylelikle bunun deli saçması olduğu anlaşılmış. Fakat bu komplo teorileri bitmiyor. Bizim gibi bir ülke Yunanistan da anlaşılan. Bir kaç tanesini kısaca söyleyeyim, bir tanesi bu Peloponez (Mora) yarımadasındaki 4 tane kenti bağlayan bir yol yapımı var. Bu kentler Korinthos, Patras, Pirgos ve Kalamata. Adanın kuzeyinden başlıyor güne batıya kadar iniyor bu yol. Bu yol meşhur İyonya yoluymuş, Güney İyonya adını alacakmış. Uzun zamandır uğraşılıyor. Fakat burada Kaiafa diye bir göl var, bu göl ve çevresi çok önemli, doğal olarak, tarihsel olarak vs. “Korunsun” deniyor, ama yol o gölün yakınından geçerse maliyeti düşecekmiş. Yangınların çoğu burada başlamış, dolayısıyla bu bölge yanınca korunacak doğa kalmamış. Hikâyelerden biri bu, burada dikkat edilirse devletin yaptırdığı yolu ucuza getirmek için yakılıyorsa, bu işle itham edilenler devlet vs. Biraz garip bir durum, onun için bunlar komplo teorisi diyorum.

Bir de turistik oteller ve golf sahaları yapımı hikâyesi var. Bu PASOK iktidarı zamanında başlamış. Bu  bölgeye bu tür yatırımlar için girişim başlamış. Çevreciler direniyormuş. Şimdi buraları yanınca direnecek neden kalmamış. Bu ilk ikisi Yunanistan’ın içi ile ilgili, ama bir de üçüncüsü var, işin içine sadece Türkler’i karıştırmamışlar, Almanlar da var.

Peloponez yarımadasının güneyindeki dağların turizme açılması için yoğun istek varmış, bir Alman grubu bu dağlarda kayak merkezi kurmak istiyormuş. Almanlar daha önce Arnavutluk sınırındaki Grammos dağlarıyla ilgilenmişler, Temmuz’da da bu dağlar yanmış. Böyle söyleyip durunca, sanki Almanlar gittikleri yeri yakıyormuş gibi görünüyor. Gerçi daha da gidememişler, “gitmeye niyetlendikleri yerler” demek daha doğru. Tabii Almanlar mı yakıyor yoksa onlara bunu satmak isteyenler mi o da belli değil. Golf sahası açmak isteyenler de Yunanlı, ABD ve İngiliz girişimciler. Hükümet de bu işlerin yapılmasına sıcak bakıyormuş, turistik bakımdan bölgenin geliştirilmesine –yakılmasına değil- sempatik bakıyormuş. Fakat burada pek değişen bir şey yok benim gördüğüm kadarıyla, çünkü PASOK zamanında da mesele böyleymiş. 

Burada ilginç bir olay var, Yunanistan anayasasının 24. maddesinin 1. fıkrası, ,devlet ormanlarının –zaten anayasa ormanlar devletin olmalı diyor- kullanım biçiminin değiştirilmesini yasaklıyor. Buna bir istisna getirmiş, ulusal ekonominin yararı için tarımsal gelişme ve kamu çıkarı için kullanımlar diye bir istisna var. Anlaşılan bu turizm açısından pek işe yaramıyor ki, 2007 yılı başında iktidardaki bu Nea Demokratika hükümeti bu maddenin pratikte getirdiği kısıtlamayı değiştirmeye yönelik bir anayasa teklifi getirmiş. Ana muhalefet partisi PASOK, kıyameti koparmış. Bu madde değişmemiş. Yalnız işin matrak tarafı, 2003’te aynı teklifin, hemen hemen aynısını PASOK getirmiş, o zaman da Nea Demokratika gürültüyü koparmış. Anlaşılan siyasetçilerin hepsi bu maddeyi değiştirmek istiyor, fakat şu veya bu nedenle değiştiremiyorlar gibi bir durum var.

Yalnız bir noktaya dikkati çekeyim; olaya kundakçı açısından bakalım. Zımni de olsa bir siyasi destek var. Sonuçta herkes bu madde değişsin diyor. Kundakçı, “araziyi kullanmak isteyenler burada bir şeyler yaparsa bu yanına kâr kalır” diye düşünebilir. “Nasıl olsa bu kurallar değişecek, partiler bir yerde anlaşıp yapacaklar” diye hareket eder ve bundan fırsat çıkarır. Bunu Yunanistan’ın hatası anlamında söylemiyorum, bu daha genel bir sorun. Bazı davranışlara çok dikkat etmek lazım Kime ne türlü mesaj verildiği iyi düşünülmeli. Biz, Türkiye’de başka türlü sinyallerin ne anlama geldiğiyle çok uğraşıyoruz, ama bir düzenlemeyi yaparken yaptığımız tartışmaların ima ettiği şeylerin neler olduğu üzerinde pek durmuyoruz. Yunanistan’daki tartışmanın verdiği his, “anayasanın bu maddesi değişecektir” olmuşa benziyor. Bence bu da olabilir. Ama bu his verildiğinde gerekli önlemlerin de alınması gerek. Olduğu gibi bırakırsanız anayasaya o maddeyi koyanların kaygı duydukları olay gerçekleşebilir. Kundakçı  da teşvik edilmiş olur.

Ama şu ana kadar bu konuda, organize kundaklama diye bir kanıt çıkmadı benim bildiğim kadarıyla. Bir kere kundaklayan bir şeyi kazanmak için yapar. Bu yangın her tarafı yaktı, 200.000 hektar....

AH: Tam onu söyleyecektim, turizm ya da başka bir açıdan ekonomik kâr elde edebilmek, bu kadar geniş bir yangınla mümkün değil.

HE: Olacak şey değil ve benim okuduğum bir yazı, bunun bölgenin iklimi ve doğası üzerindeki kalıcı etkilere dikkati çekiyordu. Bu birilerinin birazcık arazi yakma girişimini çok aşmış. Öyle görülüyor ki, burada doğa koşulları çok önemli rol oynamış. Çok sıcaktı, çok kuvvetli rüzgârlar vardı, istisnai bir kuruluk vardı.

ÖM: Bir tek konuşulmayan yönü de bu galiba konunun, kimse bunun küresel iklim değişikliğinden ve bunun yol açtığı küresel ısınma nedeniyle bu şekilde sonuçlanmış olabileceğine dair bir şey söylemiyor. Çok şaşırtıcı geliyor bu  bana bu. Okuduğum raporların hepsinde, “iklim değişikliği nedeniyle, kuru hava şartları ve rüzgârların şiddeti artacağı için, orman yangınları çok artacaktır” diyordu. Yani Yunanlıları perişan eden, kimini şaşkınlığa sevk eden olay aslında pekâlâ bütün raporlarda öngörülmüştü zaten. Bu çok ilginç geliyor bana.

HE: Tamamen aynı fikirdeyim, o raporların herhangi bir ülkenin yetkililerin elinde olması lazım değil mi?

ÖM: Evet, BM raporları çoğu zaten.

HE: Zaten bütün bu yaz boyu Yunanistan’da olağanüstü sıcaklar, olağanüstü kuraklık yok muydu?

ÖM: Bundan önce de bir sürü yangın vardı zaten.

HE: Evet. Bu ilk değil, dolayısıyla olayın doğal şartlarla olduğunu çağrıştıracak çok şey var. Aklıma şu geliyor, belki adamın birisi “şöyle bir 50-60 metrekarelik alan yakayım” dedi ve olay tamamen kontrolden çıkıp çok büyük bir yangına yol açtı. Geçmiş alışkanlıklarıyla arazi açanlar, beklediklerinden çok büyük zarar vermiş olabilirler. Bu olabilir, ama işin organize olması hâlâ bana akla yakın gelmiyor...

ÖM: Ve bu açığa çıkmayacak? Olacak iş değil.

HE: Bildiğim kadarıyla polis de öyle bir şey bulamadı. Bir yaşlı hanımın kazara yaktığı ateş sıçramış, o bulundu. Bir kişi ormanı yaktı diye tutuklandı hatırladığım kadarıyla, halbuki intihara çalışıyormuş. Herhalde yetkililer sonuçları açıklarlar...

AH: Ama yetkililer Türkiye tarafında da buna benzer bir tavır takınmışlardı yangınların ardından, bu biraz da sorumluluğun dağıtımı anlamına da geliyor galiba?

HE: Benim esas olarak söylemek istediğim de o. Yunanistan’da hata yapılmışsa, ben, veya Açık Radyo olarak biz düzeltecek durumda değiliz. Konu o değil, ama bizim bundan ders almamız lazım. Hepimizin, herkesin.

İkinci vurgulamak istediğim nota da şu; çevrenin tahribini engelleyici önlemler almak lazım. Bu Türkiye için de aynı ölçüde geçerli. Bu da kaynak gerektiriyor. Anlaşılan orada da bu amaçla yeterince önlem alınmamış.

Üçüncü nokta da şu: Önlem alsanız da yangın ya da benzeri olaylar olabilir Bunlar birer felakettir değil mi?

ÖM: Artık buna doğal felaket dememiz de zor, çünkü küresel ısınmanın insan kaynaklı olduğunu görüyoruz.

HE: Evet, ucunda insanlar varsa, bu olayın savaş gibi bir felaket olarak düşünülmesi de gerekebilir. NATO’ya ya da AB’ye bakalım, milyarca dolar para ayırıyorlar ortak savunma için. Haklılar mı? Diyelim ki haklılar. Fakat iş doğal afetlere gelince böyle bir organizasyon yok bu ülkeler arasında; ne NATO’da ne de AB’de. Dikkat ederseniz Yunanistan’daki olaya çok sonra dış yardım geldi. Gecikmesinin sebebi hükümet midir, değil midir, onu geçelim. Mühim olan, organize bir güç, beraber çalışmak üzere yetiştirilmiş uluslararası bir yangın söndürme grubu yoktu. Almanlar kendi ekiplerini gönderdiler, Ruslar kendi ekiplerini gönderdiler vs. Oysa NATO’nun bir çok ortak gücü var. AB, Fransız, Alman ortak savunma birliği kurmağa çalışıyor. İş savunma olunca “bu bir tehlike deniyor” ve kaynak ayrılıyor, fakat bu tür olaylar nedense küçümseniyor. Nitekim bir Yunanlı uzman televizyonda konuşuyordu; Böyle bir örgüt kurulmaya çalışılmış. Ama nasıl? Almanya’daki bazı üsler boşaltılmış, onların kirasını da çıkarır diye oralara konuşlandırılmış birileri olsun diyerek, baştan savma yapılmış bir şeymiş. Bunun hiçbir anlamı yok, mühim olan çeşitli ülkelerin bu konudaki yetişmiş personelinin bir arada çalışması. Çünkü bu kolay bir iş değil, hem bir örgütlenme kapasitesi gerektiriyor, hem teknik bakımdan zor bir iş. Uçakla geleceksiniz, yerdeki elemanların gösterdiği yere su atacaksınız, iyi bir şekilde haberleşme gerekiyor, kimin, nereye, nasıl ineceği belirlenecek. Farklı diller konuşan insanlar, farklı pratikleri olan, ormanı farklı olan insanlar işbirliği yapacak.

Gelecek yıl yine yaşayacağız. İki yıl evvel hatırlayacaksınız Portekiz’de çok büyük yangınlar oldu, İspanya, Fransa’nın güneyi, her taraf yandı. Ondan sonra Fransa “yahu yangını söndürmekte kullanılabilecek Ruslar’ın geliştirdiği iyi bir uçak var, alalım” filan dedi. Sonra ne oldu bilmiyorum, almadılar galiba. Önemli değil kendileri de yapabilir. Fakat olay geçince unutuldu.

İşte burada bir yanlışlık var.  iktisadi açıdan bakıldığında bir hata görünüyor. Çünkü burada bir “kamusal kötülük” var. Topluma zarar veren bir olay var. Nasıl ki kamusal mallar (public goods) toplumun tümüne iyilik verir, burada doğanın tahribi topluma kötülük yapıyor. Doğa, “bazı kimselere dokunmayayım ötekilere dokunayım” diye bu işi yapmıyor, bundan kaçınmak da mümkün değil. Birine verdiği zarar da ötekisinin zararını azaltmıyor. Bu tür sonuç doğuran şeylere iyi olduğu zaman “kamusal mallar” deniyor, kötü olduğuna göre de bunlara “kamusal kötülük” diyoruz.

İktisat neyi söylüyor? Bu duruma çözüm bulmakta piyasa mekanizması büyük ölçüde başarısızdır. Ama başka çözüm yolları vardır. Dolayısıyla bu olayı doğru teşhis edip bu olaya uygun bir mekanizma tasarlanıp, doğanın getirebileceği zararların önlenebilir olanlarını önlemek, (örneğin yangınları azaltmak –yok etmek mümkün değilse bile-), mümkündür. Depreme yapacak bir şey yok, ama deprem sonrası zararı azaltmak mümkün. İktisatçıların önümüzdeki dönemde bu işle uğraşmalarında ve bir an evvel de bir çözüm bulmalarında büyük yarar var. Bilebildiğim kadarıyla ne yönde gidileceği de biliniyor. İktisatta o kadar da boş bir alan değil.

ÖM: Ama çeşitli programlarda zaman zaman değindiğin gibi, çevre meselelerini dışsallaştırıp bunu maliyete katmayınca, o zaman da bunun hesabı yapılamaz hale geliyor. Yani iktisadi bir yaratıcı bakışla bakılamıyor benim anladığım kadarıyla buna. İkinci önemli noktası daha var bu yangınların; her yangın, her yanan ağaç biraz daha hızlandırmış oluyor küresel ısınma sürecini. Bu yangınların bedelini Yunanistan ve tüm dünya ödeyecek gelecek dönemlerde.

HE: Doğru. Ama kış mevsimi nispeten orman yangınlarının az olduğu dönemdir, şu önümüzdeki dönemin değerlendirilmesi bile bu bölgedeki ülkelerin gelecek yıl, bu mevsime daha iyi hazırlanmasını sağlayabilir.

ÖM: Elbette.

HE: Acil bir konu bu. “Daha iyi” derken, “mükemmel” demiyorum. Bu insanların eğitimi, bir araya gelmesi, vs. o kadar kolay değil, fakat hiç olmazsa bugünkü durumdan daha iyi bir duruma geçilebilir. Bu olayda yardım etmenin o kadar kolay olmadığını da gördük. Amerikalıların bu konuda epeyce deneyimleri var ister istemez, Kaliforniya, vs. yangınları nedeniyle. Onlar çok eski, 1940’ların uçaklarını kullanıyorlar. Bu etkin bir yol, çok modern uçağa gerek yok bu iş için. Fakat o uçağın oradan Yunanistan’a gelmesi bir hafta alır. Dolayısıyla bu elemanların iyi konuşlanması gerek.  Ülkelere göre değil, ormanlara göre konuşlanmaları gerek. Bu ortak düşünmeyi gerektiren, biraz da gelecek nesilleri düşünmeyi gerektiren bir olay.

ÖM: Ama asıl eksiklik de orada göze çarpıyor galiba, zaten NATO Afganistan’la, onunla bununla boğuşmaktan böyle şeylere fırsat bulamıyor.

AH: Ama NATO zaten işlev olarak belki de bunu üstlenmek istemiyor. Bu konuda hiç ses çıkartmadıkları için söylüyorum.

ÖM: Üstlenmesi lazım değil mi ama?

AH: Lazım tabii ama işlerine gelmiyor olabilir.

HE: NATO’nun kuruluş ilkelerine bakarsanız sadece askeri işbirliği değildir. Üstelik güvenlik tanımı da şimdi değişiyor, hatta değişti de. Bu da ülkelerin güvenliğini tehdit eden bir konu.

ÖM: Küresel ısınma birinci derecede güvenlikle ilgili bir mesele olarak karşımıza çıkıyor, hem ulusal hem de uluslararası güvenlik açısından. Yani tartışması bile olamaz.

HE: Askeri amaçla geliştirilmiş bir çok araç bu olayda en çok işe yarar araca dönüştürülebildi. Mesela Almanlar’ın Leopard-2 tankından türetilmiş bir yangın söndürücü var. Çok güçlü motoru olan, tırtıllı filan bir araç olduğu için kolay kolay girilemeyen yerlere girebiliyor. Bu Yunanistan’da başarıyla kullanıldı. Ruslar yardım için bu Beriev-200 uçağını gönderdiler. Bu bir jet, denize iniyor, denizden su alıyor götürüyor yangın bölgesine atıyor; büyücek de bir uçak. Bu uçak orijinalde bambaşka bir insanı nedenle geliştirilmişti, ama mayın döşemeye yarıyordu. Asıl fikir şudur: Kuzey Kutbu üzerinden yolcu uçağı uçuşları çoğaldı. Bir uçak kazası olursa insanlar suda çabuk donup ölebilirler Hızla yetişip kurtarmak lazım. Onun için hızlı bir uçağa ihtiyaç var, Berev bu amaçla bu uçağı geliştirdi. Sonunda da yangın söndürme tipi de yapıldı. Bu araçların çoğunun askeri kökeni var; ama dönüştürülebiliyorlar. Bu iş askerlere verilsin demiyorum ama onların sahip olduğu teknolojinin uyarlanabilmesi sağlanabilir, bunu yapacak bir örgüt kurulabilir. Tabii bunu askeriyeyle ilişkilendirmek de mümkündür. Leopard tankını tamir eden askeri atölye, yangın söndürme aracını da tamir edebilir herhalde. Ben NATO’nun niye yapmadığını, üstelik bu kadar konuşup da yapmadığını doğrusu anlamıyorum, ama dediğiniz gibi Afganistan meselesine çok daha önem verirse buna sıra gelmez...

ÖM: Bir uyurgezerlik, bir akıl tutulması durumunun görüldüğünü, -biraz ağır bir yargı olacak ama- düşünmek mümkün bu haberler karşısında.

http://www.acikradyo.com.tr/default.aspx?_mv=a&aid=19874&cat=100

(6 Eylül 2007 tarihinde Açık Radyo’da yayınlanmıştır.) 

Doğu’da, Arabistan’dan İran’a, İran’dan Hindistan’a, Hindistan’dan Endonezya’ya, Batı’da, Anadolu’dan Balkanlar’a, Balkanlar’dan İspanya’ya, Güney’de, İspanya’dan Afrika’ya, çok geniş bir coğrafyaya yayılmış bulunan cami mimarisi, Hz. Muhammed’in İslâm dinini yaymaya başladığı tarihten, yani İS 7. yüzyılın başından günümüze, yani 21. yüzyılın başına uzanan, yaklaşık 1400 yıllık bir zaman dilimi boyunca, kâh çok kolonlu Arap camileri, ulucamiler; kâh kocaman, görkemli bir taçkapısı olan Divriği Cami; kâh at nalı biçimindeki kemerlerle taşınan Kordoba Cami; kâh minik, sevimli Şemsi Paşa Cami; kâh avlusuyla birlikte, içine 100.000 kişiyi alabilen ve minaresinin yüksekliği 200 metreyi bulan II. Hasan Cami; kâh kusursuz bir başyapıt sayılan Selimiye Cami; kâh Osmanlı’nın, o günlerin koşullarına uygun olarak inşa ettiği bu başyapıtları kopyalayan Kocatepe Cami ya da Şişli Cami; kâh bambaşka bir estetik anlayışıyla biçimlenmiş olan Afrika camileri ve kâh, doğu batı, köy kent ayırımı yapmaksızın, ülkemizin hemen her yerinde mahalle aralarında, apartman katlarında, şehirlerarası karayollarının kıyılarındaki benzincilerde karşımıza çıkan ucube camiler gibi, birbirinden çok farklı yapıtlar ortaya koyarak, ülkeden ülkeye yöreden yöreye, çağdan çağa değişen ürünler vererek süregelmiştir.

Yukarıda kısaca, “pek acayip” anlamına gelen “ucube” sözcüğüyle belirttiğim camilerin “ucube” mimarileri, ülkemiz mimarlığının önemli sorunlarından biri olmasına karşın, Avrupa Birliği’ne uyum, çevrenin korunması, Galataport ihalesi, Dubai Kuleleri gibi çeşitli konuların öne çıkmasından, çıkarılmasından ya da daha başka birtakım nedenlerden dolayı, gündemde pek yer alamamakta, yeterince tartışılamamaktadır.

Ben bu yazımda, bu konuyu, hayli farklı olduğuna inandığım bir açıdan bakarak ele almayı öngörüyorum.

Evet, dünyanın en güzel camilerinin bulunduğu bu topraklarda yer alan, ancak, hiçbir estetik kaygı duyulmaksızın biçimlendirilmiş olan bu camiler, birer “ucubedirler”, birer “hilkat garibesidirler”, birer utanç kaynağıdırlar, ağlanacak ve gülünecek durumdadırlar. Aslına bakılırsa, her yapının bir mimarlık yapıtı olmadığını, örneğin, arabaları güneşten koruyan bir sundurmanın sadece bir yapı, Lincoln Katedrali’nin ise bir mimari yapıt olduğunu ileri süren Pevsner’in savını ilke olarak kabul ettiğimizde, o camilerin, mimarlıkla uzaktan yakından ilgili olmadıklarını bile söyleyebiliriz.

Madalyonun bir yüzü böyle. O yüze, o yüzdeki ucube camilere baktığımda, birçok meslektaşım gibi, olumsuz duygulara kapılıyorum; o binaları sevmiyorum, onların, 14 yüzyıllık cami mimarisinin yüz karaları olduklarına inanıyorum; onları görmek istemiyorum, onların yok olmalarını istiyorum.

Ancak, her madalyon gibi, bu madalyonun da, bir yüzü daha var, öteki yüzü var. Başkalarını bilmem ama, ben, madalyonun o yüzüne, öteki yüzüne baktığımda, orada gördüğüm bu tür camileri, çok farklı değerlendiriyorum.

Evet, o camiler, orada da ucubeliklerini, hilkat garibeliklerini, eciş bücüşlüklerini, estetik kaygılardan yoksunluklarını sürdürüyorlar sürdürmesine ama, bu kez, ben onları seviyorum; daha dün, onları kıyasıya eleştirirken, yerden yere vururken, bugün, onlara güler yüzle bakıyorum, onlara selâmlar, öpücükler yolluyorum. Onların, en uyduruk malzemelerle, neredeyse soba borularıyla, gaz tenekeleriyle yapılan ve birçoğu, kötü, ucuz oyuncaklara benzeyen; kimileri gerçekte değil de, ancak duvarlara çizilen renkli resimlerinde varolan; kimi zaman, beşinci kattaki bir apartmanın ya da işyerinin penceresinden pervasızca fırlayan; serçe parmağı kalınlığındaki ve onun boyundaki, bizim ölçülerimizden çok, Swift’in, “Gulliver’in Seyahatleri” başlıklı kitabından tanıdığımız cüce insanların, Lilliputlar’ın ölçülerine uygun olan minarelerini; küçücük bir köydeki bir avuç cemaate değil de, yine Gulliver’in kitabında yer alan dev insanların ülkesi Brobdingnag’daki kalabalık bir Müslüman topluluğu hizmet verecekmiş gibi tasarlanan ve inşa edilen kocaman mekânlarını; o mekânları örtmeye çalışan ve kubbeden çok takkeye ya da habbeye benzeyen üst örtülerini, son derece ilginç, son derece eğlenceli buluyorum. Onları, sanat tarihinde, sanat felsefesinde önemli bir yeri olan ve “çirkinin dayanılmaz güzelliği”, “kiçin dayanılmaz çekiciliği” gibi deyimlerle ortaya koyduğum yaklaşım uyarınca seviyorum. Bir açıdan bakıldığında, mimarlık dünyasını kirleten, karartan o talihsiz camilerin, bir başka açıdan, MEA ARCHITECTURA MEA CULPA açısından bakıldığında, tam tersine, mimarlığı aydınlattıklarına, şenlendirdiklerine, ona zenginlikler kattıklarına inanıyorum.

Burada önemli bir açıklama yapmam gerekiyor.

Yukarıda söylediklerime bakıldığında, yazımın bundan sonraki bölümünde, o ucube camileri daha ayrıntılı bir biçimde ele alarak, daha yakından incelemem beklenir. Oysa, ben bunu yapmayacağım. Bunun yerine, tıpkı yazımın başlığında olduğu gibi, bundan sonra sözü, “ucube camilerden” “öteki camilere” kaydıracağım ve aralarında, mimarlık tarihi kitaplarında, önemli bir yer kaplayan görkemli başyapıtların, bir Süleymaniye Cami’nin, bir Sultanahmet Cami’nin de bulunduğu bu camilerin, yapımlarında kullanılan ilginç parasal kaynaklar, taşıdıkları tuhaf adlar, yüklendikleri beklenmedik işlevler, onlarla ilgili şaşırtıcı benzetmeler gibi, değişik, alternatif ölçütler açısından ele alındıklarında, yani, madalyonun öteki yüzündeki görüntülerine bakıldığında, onların da, birer MEA ARCHITECTURA MEA CULPA olduklarını göstermeye çalışacağım.

CAMİ YAPIMINDA KULLANILAN İLGİNÇ PARASAL KAYNAKLAR:
Deniz Kızları, Altın Dolu Küpler, Yenmeyen Yiyecekler vb.

Söze, işin ta başından, camilerin yapımında kullanılan finans kaynaklarından başlayacağım.

Bilindiği gibi, bina yapmak pahalı bir iştir. Bırakın görkemli sarayları, kocaman köşkleri, dev alışveriş merkezlerini, gökdelenleri, küçücük bir evin yapımı bile, büyük paralar gerektirir.

Bu işler için gerekli olan kaynaklar, ay ay, damla damla, yıllarca biriktirilen maaşlardan, alınır alınmaz bankaya konulan emekli ikramiyelerinden, dolgun miraslara, banka kredilerine, uluslararası finans ortaklıklarına ve nihayet, aklanan kara paralara uzanan değişik yöntemlerle sağlanmaktadır.

Gerçek budur, böyledir. Ama düşleri devreye soktuğumuzda, efsaneleri, öyküleri dikkate aldığımızda, bunlardan çok farklı, çok değişik, inanılmayacak kadar değişik, tuhaf, insanın ağzını açık bırakacak kadar tuhaf birtakım kaynaklarla karşılaşıyoruz.

Örneğin, Firavun Keops’un, kendi adıyla anılan dev piramitin yapım giderlerini, bir genelevde çalışmaya zorladığı kızının sırtından çıkardığı söylenir.

Mimari bir yapıtın yapımında kullanılacak parayı kazanmak için bu yönteme başvuran yalnızca Mısır Firavunu Keops değildir. Herodot Tarihi’ne göre, Lidya Kralı Kroisos’un babası Alyattes’in mezarı da, “küçük esnafın, el işçilerinin ve aşk satıcısı küçük kızların topladıkları paralarla yükseltilmiş bir anıttır.” (1)

Bir Çek efsanesine göre ise, Prag’daki Pinkaş Sinagogu, binaya adını vermiş olan yoksul Yahudi Pinkas’ın evinin penceresinden içeriye atılan ölü bir maymunun karnından çıkan altınlarla inşa edilmiştir.(2)

Bu örnekler daha da çoğaltılabilir. Ama ben sözü hemen, bu yazının asıl konusuna, camilere, bu binaların yapımında kullanılan ilginç kaynaklara getirmek istiyorum.

II. Bayezid’in, kendi adıyla anılan, Doğan Kuban’ın deyimiyle, “Osmanlı mimarisinin gelişmesinde bir eşik” olan ve “Sinan’a, tarihten gelen en yoğun mesajı ileten” caminin, Beyazıd Cami’nin, denizden çıkarılan bir denizkızının gösterdiği yerde bulunan altınlarla yapıldığı söylenir. Benzer bir öykü, Fatih’in sadrazamı Mahmut Paşa’nın yaptırdığı cami için de anlatılır.Bu öyküye göre, paşa, toprak altından çıkarılan altınları, inşaatta çalışan işçilere dağıtmıştır.(3)

Ne var ki, Osmanlı geleneklerine göre, özellikle padişahların inşa ettirdikleri ve genellikle kendi adlarını taşıyan, büyük, görkemli, prestijli imparatorluk camilerinin, “meşru”, “helâl” sayılabilmesi için, yapım giderlerinin “dış hazineden”, yani devletin halktan topladığı vergilerden değil, “iç hazineden”, yani padişahın kişisel gelirlerinden, daha da iyisi, fetihlerden elde edilen ganimetlerden karşılanması gerekir.(4)

Bu bakımdan, Bayezid Cami’nin durumu tartışmalıdır. Bu padişah, babası Fatih Sultan Mehmed’in, İstanbul’u fethinden hemen sonra yaptırdığı Fatih Cami’nin giderlerini karşılamak için, yeni vergiler koyduğunu, bu nedenle o caminin, “meşru” sayılamayacağını ileri sürenler olmuştur. (5) Anadolu’yu kasıp kavuran Celâli İsyanları’nın, Kuyucu Murat Paşa tarafından, çok kanlı bir biçimde bastırılmasından sonra I. Ahmed’in yaptırdığı Sultanahmet Cami de, bu padişahın, hiç savaşa gitmemiş olması nedeniyle, ulema tarafından tepkiyle karşılanmış, eleştirilmiştir. (6)

İzmir’deki Hisar Cami ile ilgili bir söylentiye göre ise, Odun Pazarı’ndaki bir dükkanda ortak olarak çalışan üç kişiden biri, memleketi olan Şam’a gider ve orada 8 ay kalır. Döndüğünde, iki ortağının ona verdiği parayı çok bulur, çünkü onu hak etmediğine inanır ve o paranın fazlasını bir caminin yapımında kullanır. “Kuşlu Cami” olarak da bilinen Hatuniye Cami’nin yapımında kullanılan paranın kaynağına ilişkin öykü ise şöyledir: Bir demircinin, bir cami yaptırmaya karar verdiğini öğrenen bir grup eşkıya, demirciyi tehdit ederek, cami parasını ele geçirir. Adamın karısının yalvarmalarını kabul eden Tanrı’nın, eşkiyaların başının ölmesini sağlanması üzerine, paralarına kavuşan demirci, camiyi karısının adına yaptırır. O caminin adının “Hatuniye Cami” olmasının nedeni budur.

Son olarak, çok ilginç iki finans kaynağı daha: Birincisine göre, Keçeci Hayrettin ya da Adanalı Şakir Efendi adındaki bir adam, canı bir şey yemek istedi mi, kendini tutarak ve o yiyeceğin bedeli olan parayı bir yana ayırarak sağladığı birikimle, bir cami yaptırmıştır. (7) İkincisinde ise, aynı anda üç kişiyi birden tıraş edebilecek kadar usta bir berber olan Nureddin Hamza’nın, böyle çalışarak kazandığı parayla yaptırdığı camiden söz edilir. (8)


ADI İLGİNÇ CAMİLER: “Sanki Yedim Cami”, “Kaybolan Cami”, vb.

Kimi camileri ilginç kılan, onları MEA ARCHITECTURA MEA CULPA sınıfına sokan özellikler, ne yapımlarında kullanılan kaynaklar, ne bir şeye benzemeyen mimarileri, ne de o gülünç minareleridir. Bunların bütün ilginçlikleri, onların bir parçası olan tuhaf adlarıdır.

Gerçekten de, örneğin Edirne’deki o görkemli caminin “Selimiye” adını taşıması kimseyi şaşırtmaz ama, az önce de belirttiğim gibi, Keçeci Hayrettin’in, “nefsine hâkim” olup, canının her istediğini yemeyerek biriktirdiği parayla yaptırdığı camiye verilen “Sanki Yedim Cami” adının, sıradan bir ad olmadığını, sanırım herkes kabul edecektir.

İstanbul’un Vefa semtindeki Vefa Kilise Cami de öyle bir camidir; çünkü iki dinin ibadet yapısının, hem kilisenin, hem de caminin adını taşımaktadır. Bu durumu, o binanın, Bizans İmparatorluğu’nun egemenliği sırasında, Hagios Theodoros Kilisesi iken, Bizans’ı yıkan Osmanlı’nın, o camiyi yıkmayıp camiyi çevirmesiyle açıklayabiliriz. Vefa Kilise Cami’nin öteki adının Molla Şemseddin Cami olduğunu da hemen belirteyim. (9)

Beylerbeyi’nde, Abdullah Ağa Caddesi ile Beybostanı Sokağı’nın birleştiği yerde, Beylerbeyi Sarayı’nın karşısında yer alan ve III.Murat’ın bostancıbaşısı Abdullah Ağa tarafından yaptırıldığı için “Abdullah Ağa Cami” adını taşıyan caminin bir adı da, “İstavroz Cami”dir.(10) Bu ad da, bir cami için oldukça ilginçtir; çünkü, tıpkı az önce değindiğim Kilise Cami gibi, Müslümanlar’a özgü bir ibadet mekânı olmasına karşın, Hıristiyanlar’ın en kutsal simgelerinden biri olan istavrozu, yani haçı içermektedir.

Kilise-cami kavramlarının farklı bir türüne, Viyana’daki Karlskirche örneğinde rastlıyoruz. Bu kilise, açılan yarışmayı kazanan Johann Bernhard Fischer tarafından, 18. yüzyılın ilk yarısında yapılmıştır. Bu Barok binadan burada söz etmemin nedeni, Kutsal Kitap’taki efsanevi Süleyman Tapınağı’nın etkisiyle tasarlanan (11) ve camilerin minarelerini çağrıştıran iki kuleye sahip olması; bu nedenle camiye benzeyen bir kilise, bir başka deyişle, bir “kilise-cami” gibi algılanmasıdır. O binayı böyle algılayanlar arasında, “Ahmet Mithat Efendi de vardır. Baki Asiltürk, bu yazarın bu binaya ilişkin tepkilerini şöyle özetler:

“[Ahmet Mithat Efendi], bu mabedi görünce, ‘vehleten [anında] yüreğinin hopladığını’ söyler. Çünkü bu, dışarıdan bakılınca, iki minareli bir cami görüntüsü vermektedir. Önce, bunun, Avusturya’daki Müslümanlar için yapılmış bir cami olduğunu zanneder. Fakat elindeki şehir kılavuzuna bakınca, buranın, XVIII. yüzyıl başlarında, İmparator VI. Charles tarafından, vebanın defedilmesine şükran hatırası olarak yaptırılmış bir kilise olduğunu anlar.”(12)

İtalyan mimar Raimondo d’Aronco’nun, gerek planını, gerekse minaresini sekizgen olarak tasarladığı Karaköy Cami, bu mimarın en başarılı yapıtları arasında yer almaktadır ama, ne yazık ki, 1958 yılında, “Yıldırım Yıkma Harekâtı” ile, Karaköy Meydanı’nın yeniden düzenlenmesi sırasında yıkılmıştır. Ancak, aynı dönemde gerçekleştirilen başka yıkımlardan farklı olarak, bu yapının, bulunduğu yerden sökülüp, Kınalıada’da tekrar kurulması öngörülmüştür. Ne var ki, bu amaçla taşları tek tek numaralanan bina, o taşların kaybolması nedeniyle Kınalıada’da da, başka bir yerde de tekrar inşa edilememiştir. Bu camiden burada sözetmemin nedeni, onun, sökülen parçaları kaybolduğu için çok eğlenceli bir biçimde “Kaybolan Cami” olarak adlandırılmış olmasıdır. (13)

Miss Pardoe’ya gelince, o, Eyüp’te, “yüksek ağaçların arasında neredeyse kaybolmuş” ve “mütevazi minaresi, temelinden alemine kadar mat kırmızıya boyanmış” küçük bir cami gördüğünü; bu caminin, “tüyler ürpertici” adının “Kan Cami” olduğunu yazar. (14)

Sâî Mustafa Çelebi, ünlü yapıtı “Tezkiretü’l-Bünyan’da, Sinan’dan önce mimarbaşılık yapmış olan Mimar Acem Alisi’nin, Zeyrek’te inşa ettiği caminin, “Mimar Cami” diye adlandırıldığını, bu yapının, “Örümceksiz Dede Cami” olarak da bilindiğini söyler. (15)

Yukarıda sözünü ettiğim adı ilginç camilerin tümü İstanbul’dadır. Ama, 1976-1978 yılları arasında, Rodos’ta başkonsolosluk yapmış olan Zeki Çelikkol’un, “İstanköy’deki Türk Eserleri ve Tarihçe” başlıklı kitabında yer alan “Moruk Cami” (16), adı ilginç camilerin, payitaht dışında da varolabildiğini göstermektedir.

CAMİLERİN BAŞKA İŞLEVLERİ

Camilerin Tanrı evi, ibadet yeri olduğunu, bu nedenle de bu binalara, bu mekânlara başka işlevlerin, özellikle de politik boyutu olan işlevlerin yüklenmemesi gerektiğini savunanlar; bu sakınmanın, başta laiklik, irtica gibi konular olmak üzere dinle, dinin toplumdaki yeriyle ilgili tartışmaların zaman zaman çok yoğunlaştığı, çok sertleştiği ülkemiz için özel bir önem taşıdığını düşünenler vardır. Bu gibilerin büyük ölçüde haklı olduklarını yadsımak olanaksızdır.

Ne var ki, ta baştan, Hz. Muhammed’in yaşadığı dönemden başlayarak, tarihsel süreç içinde, camilerin, tam tersi bir gelişme gösterdikleri, yani daha açık bir deyişle, birçok İslâm ülkesinde, bu mekânlarda, toplumdaki çeşitli sorunların gündeme getirildiği de bir gerçektir. Cuma hutbelerinin bu sorunlardan söz etmeleri, bunun bir kanıtıdır. Camilerin, Yunan agoralarına ya da Roma forumlarına benzediklerini ileri süren Martin Frishman’ın haklı olmasının nedeni de budur. (17)

Safaeddin Karanakçı adlı bir vatandaşın, 7 Ocak 1950 tarihli Ulus Gazetesi’nde yayımlanan şu yazısı, o kişinin camilerin ibadet dışı işlevler için kullanılmasını onaylamadığını ortaya koymaktadır:

“Türk mimarisinin eşsiz ve ölmez bir eseri olan Yeni Cami’nin Eminönü’ne bakan merdivenleri, yaz günlerinin muhtelif saatlerinde, işsiz güçsüz hemşehrilerimizin kanepesi ve hatta yatağı vazifesi görmektedir. Bu eşsiz eserimizin Mısır Çarşısı tarafındaki merdivenleri, yine günün muhtelif saatlerinde, işsiz güçsüz kimselerin, kadınlı çocuklu ailelerin yemekhanesi gibidir. Yazın, koltuğuna yarım somun, bir iki domates tanesi veya bir karpuz sıkıştıran, burada yemek yer”.

1889 Paris Sergisi’nde kurulan Kahire Sokağı’nda bir cami, Mısırlı ziyaretçileri iğrendirmiş ve utandırmıştır; çünkü o sokakta sergilenen o caminin cephesinin ardında bir kahvehane bulunmaktadır ve o kahvehanede de, Mısırlı kızlar genç erkeklerle dans etmektedirler. Özetle, orada, caminin bir eğlence mekânına dönüştürülmesi sözkonusudur. Kahire Sokağı, cıvıl cıvıldır, eğlencelidir; ama birçokları için, etik, dinsel değerlere saygısızdır. (18)

Orhan Alsaç, Kahire Sokağı gibi çok uç örneklerin dışında, dinsel binaların, camilerin, kiliselerin, fildişi kuleler olarak değil, halkın yoğun bir biçimde kullandığı mekânlar olarak algılanmaları gerektiğine inanır ve bu inancını, 1950 yılında yayınlanan Mimarlık Dergisi’ndeki, “İmar Eserlerini Koruyalım Derken” başlıklı yazısında şöyle dile getirir:

“Bütün Hıristiyanlığın en büyük eserlerinden olan Roma’daki Senpiyer kilisesinin önündeki meydanda çocukların oyun oynadıklarını, etrafındaki merdivenlerde, büyüklerin oturup onları seyrettiklerini, dinlendiklerini, çorap örerek, gazete okuyarak, dedikodu yaparak vakit geçirdiklerini, civardaki inşaatta çalışan amelelerin paydosta oturup yemek yediklerini, böyle hem mimari bakımdan, hem de şehircilik bakımından çok değerli olan bu meydanları, merdivenleri canlandırdıklarını, onları evlerinin bir odası halinde kullandıklarını ve böyle de olması gerektiğinin lâzım geldiğini görmeyen ve bilmeyen bir küçük şehir belediyesinin kesin tedbirler alarak, şehircinin ve mimarın özene bezene ve sonsuz hayaller kurarak yaptığı eserlerin etrafını bomboş bırakıp, onları yalnızlıktan öldürmesi mümkündür”.

İngiliz Kraliyet Ordusu’nda binbaşı olarak görev yapmış olan babasıyla birlikte, 1835 yılında İstanbul’a gelen Miss Julia Pardoe ise, Süleymaniye Cami’nin, dinle hiçbir ilişkisi olmayan bir amaçla da kullanıldığını, anılarında şöyle dile getirir:

“Yapının bütün kuzey tarafı boyunca uzanan açık bir galeri, çeşitli boy ve şekillerde birbirinin üzerine yığılmış ve özenle işaretlenmiş sandıklarla dolu; sandıklar, başta altın, gümüş ve ziynet olmak üzere zengin hazinelerle dolu; bunlar ülkeden ayrılma, aile anlaşmazlıkları ya da başka nedenlerle, varlıklarını bırakacak emin bir yer arayan kişilerin malları. Her paket kesin olarak tanımlanmış ve titizlikle kapatılmış. Mallar Süleymaniye’de yetkililer tarafından teslim alınıyor ve ulusal krizlerden ya da yönetim değişikliklerinden etkilenmeksizin, orada güven içinde duruyor. Ne kadar beklenmedik veya olağandışı olursa olsun, hiçbir olayda emanetin kutsallığının bozulmasına izin verilmiyor; kazalara karşı mallarını emniyete almak isteyen insanlarda millet veya din ayırımı gözetilmiyor […] İnsanlar gönül rahatlığıyla mallarını emanete teslim ediyorlar; kişi yirmi beş yıl, hatta ne kadar uzun süre isterse, malını almayabilir, ama hiçbir mühür kırılmaz, hiçbir kilit zorlanmaz.”(19)

Bu kurumu, bir “ulusal banka” olarak nitelendirilebileceğini söyleyen Miss Pardoe çok haklıdır. Ben ise, daha da ileri gidip, görkemli kubbesi, etkileyici iç mekânı ve insanı hayran bırakan görünüşüyle, cami olarak, mimarlık tarihinde önemli bir yeri olan Süleymaniye’nin, yukarıda anlatılan işlevi sözkonusu olduğunda, sıradan bir bankaya değil de, sağlam bir İsviçre bankasına benzediğini kabul etmenin daha doğru olacağını düşünüyorum. Bu işlevin, “Süleymaniye Cami’nin kendine has bir özelliği” (20) olduğunu söyleyen Miss Pardoe yanılmıştır; çünkü Antik Dünya’nın 7 harikasından biri sayılan Efes Artemision’u, yani bir zamanlar Efes’te bulunan, şimdi ise yerinde yeller esen Artemis Tapınağı da benzer bir ek işleve sahiptir. Ancak, Süleymaniye Cami’nde emanet işleri ağır basarken, Artemis Tapınağı’nda banka işlevi öne çıkmaktadır. Halikarnas Balıkçısı, Artemision’un bu özelliğini şöyle anlatır:

“[Artemision] dünyadaki en zengin yatırım bankasıydı. Yatırım yapma hakkından yararlanabilen vatandaşlar, para ve değerli eşyalarını buraya koyarlardı. Senet karşılığı, ödünç para da dağıtılırdı […] Efes’in bir adı da, Genel Asya Bankası’ydı. İşte böylece, Artemision, bir yakarı yeri ve el emeği güzel şeylerin üretildiği Pazar olmaktan başka, aynı zamanda bir kredi kuruluşuydu ki, uluslararası niteliği ile de, bu tür kuruluşların ilkini oluşturuyordu. Bugünkü bankacılığın öncüsüydü yani.” (21)

Platon’un son yapıtı olan “Nomoi”de (“Yasalar”), yöneticilerin seçiminin “kentteki en değerli tapınakta” yapılacağı yazılıdır (22) ki, bu, o binaların, en azından seçimler sırasında, politik mekânlara dönüştükleri anlamına gelir.

İncil’de yer alan şu satırlar ise, Hz. İsa zamanında da, tapınakların çeşitli işler için, bu arada ticari amaçlarla kullanıldığını ve peygamberin bu durumu hiç mi hiç onaylamadığını; hep barışı savunmasına, iyi bir Hıristiyan’ın bir yanağına tokat yediğinde öteki yanağını çevirmesi gerektiğini söylemesine karşın, mabetteki bu tür işlevlerle karşılaştığında çok kızdığına,sert tepki gösterdiğine tanık oluyoruz:

“Ve İsa Allah’ın mabedine girdi, bütün mabette alış-veriş edenleri dışarı attı, sarrafların masalarını ve güvercin satanların iskemlelerini devirdi. Ve onlara dedi: ‘Benim evime dua evi denilecek’ diye yazılıdır, fakat siz onu haydut ini yapıyorsunuz.” (23)

Dinginlik, barış, hoşgörü mekânları olması gereken camilerin, zaman zaman, tam tersine, savaşlarla ilgili işlevler yüklendikleri ya da birtakım çatışmalara sahne oldukları görülmektedir. Örneğin, Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Rus komutanın ileri sürdüğü koşulların Osmanlılar tarafından kabul edilmemesi durumunda İstanbul’a yürüyeceğini bildirmesi üzerine, II. Mahmud “Meşveret Meclisi”ni Fatih Cami’nde toplantıya çağırmıştır ve bu toplantının sonunda “cihat” kararı alınmıştır. (24)

Koyu Hıristiyan bir ülkenin, İtalya’nın, sanat dolu kenti Floransa’da, “On Emir”den birinin “Öldürmeyeceksin” olmasına aldırmayan Pazzi ve Medici ailelerinin temsilcileri, Brunelleschi’nin yaptığı, mühendislik harikası dev kubbesiyle ünlü Santa Maria del Fiore Katedrali’nde, 26 Nisan 1478 günü çatışmışlar ve bu çatışma sonunda, Julien adlı bir Medici, yaşamını yitirmiştir. (25)

Bu cinayetten tam 144 yıl sonra ise, bu kez Sultanahmet Cami’ni basan yeniçerilerden 6 tanesinin katledilmesine ilişkin ferman, Feridun Efendi ve Hayali Çelebi tarafından, bu caminin içinde, bu camideki “bir ebedi bahar şenliği içindeki çinilerin önünde” imzalanmıştır. (26) Olay bu kadarla kalmamış, Osmanlı Mimarisi’nin başyapıtlarından biri olan bu zarif, bu aydınlık cami, hüküm giyen yeniçerilerin boğdurulup, cesetlerinin, önündeki meydanda bir çınar ağacının dallarına asılmasına da tanık olmuştur. (27)

Mithat Cemal Kuntay ise, ünlü romanı “Üç İstanbul”da, ‘93 Harbi, yani Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, sefil durumdaki askerlerin, camileri yatakhane, hastane kovuşu gibi kullandıklarını; muhacirlerin “kubbenin baş aşağı bir kuyuya benzeyen boşluğunda, uyurken bile uzanamadıklarını”; bu insanların “birinin topuğu ötekinin ensesinde” yattıklarını anlatır. (28)

Bu konuda, yukarıdakilerden çok daha tuhaf, çok daha şaşırtıcı, çok daha ilginç örnekler de vardır. İki ünlü Türk ressamının, Çallı İbrahim ile Namık İsmail’in, Sultanahmet Cami’nin bir resim galerisine dönüştürülmesini, galerinin ışık alması için de, caminin kubbesinde delikler açılmasını önermeleri, bu örneklerden biridir. (29)

Neyse ki, bu istek, Sanayi Nefise Encümeni tarafından reddedilmiştir, böylece Mavi Cami’nin işlevinin binayı yıkıp dökerek değişmesinin önüne geçilmiştir ama, Bursa’yı işgal eden Timur’un bu kentteki Ulucami’yi hayvanları için ahır olarak kullanmasını kimse engelleyememiştir.

CAMİLERİ BENZETMEK

İnsanlar, bir şeyleri bir şeylere benzetmeyi severler. Divan edebiyatı, “teşbih-i mufassal”, “teşbih-i mücmel”, “teşbih-i beliğ” diye adlandırılan çeşit çeşit benzetme türüyle doludur. Kimi divan şairleri, sevgililerinin boyunu selviye, gözlerini bademe, dudaklarını kiraza benzetirken, Ahmet Haşim, bir şiirinde, “Akşam, lekesiz, saf, iyi bir yüz gibi akşam” diyerek, insan yüzüyle akşam vakti arasında bir benzerlik kurar, bir “teşbih-i mufassal” oluşturur. Nedim ise, o çok ünlü kasidesinde, İstanbul’u, bir “gevher-i yekpâre”ye (tek parçadan oluşan bir mücevhere) ya da “Hurşid-i cihan tâb”a, yani dünyayı aydınlatan güneşe benzetir.

Kimi zaman da, benzeyen ya da benzetilen şey, mimari bir yapıt, bir bina olur. Örneğin, Victor Hugo, Gutenberg’in matbaayı icat etmesinden bu yana basılan kitapları “bin katlı bir bina” olarak niteler; Shakespeare’in yapıtından ise, “katedral” diye söz eder. Hugo, ayrıca, Paris’in vazgeçilmez anıtlarından biri olan Notre-Dame Katedrali’ni, “ayakları olan kolonlarla yürüyen […] bir çeşit olağanüstü file” benzetir. Birtakım insanlar da, Paris’in asla vazgeçemediği bir başka anıtsal yapıyla, Eiffel Kulesi’yle fallus arasında apaçık bir benzerliğin bulunduğunu ileri sürerler.

Ahmet Hamdi Tanpınar ise, kardeşine Paris’ten yazdığı bir mektupta, bu kentten aldığı şık bir ayakkabıyı, bir ayakkabıcının değil de bir mimarın, hem de Mimar Sinan’ın elinden çıkmış bir mimari yapıt gibi düşündüğünü söyleyerek, ayakkabıyla bina arasında, hayli ilginç bir benzerlik kurar. (30)

Sedad Hakkı Eldem de, Mimar Dergisi’nin, Kânunusani 1931 tarihli 1. sayısında, “Mimar Alişanzade Sedat Hakkı” imzasıyla yayımlanan “İstanbul ve Şehircilik” başlıklı makalesinde, Selimiye Kışlası’nı, devrilmiş bir bilardo masasına benzetenlerin bulunduğunu; bir arkadaşının da Taksim Anıtı’nı, “büyük bir masanın ortasında [duran] bir konsol saatine” benzettiğini yazar.

Mimarlık alanındaki kimi benzetmelerde ise, benzeyen ya da benzetilen öğeler, bu yazının konusunu oluşturan camilerdir. Bu bağlamda, Nedim, İstanbul’un camilerinin her birinin bir “kûh-i tecelli” (“görünen dağ”) olduğunu söylerken, bu kenti ziyaret etmiş olan Norveçli yazar Knut Hamsun o binaları, “Nuh’un Gemisi’nin bir benzeri” olarak niteler. (31) Ahmet Haşim, “Beş Şehir” ’in İstanbul’a ayırdığı bölümünde, Eminönü’ndeki Yeni Cami’yi bir “masal gemisi” olarak görür. (32)

Aşağıdaki satırlar, Sultanahmet, Şehzade, Süleymaniye gibi başyapıt niteliğindeki camilerin çeşitli şeylere benzetilmesine ilişkin bölümler içeren iki ünlü kaynaktan, Sultanahmet Cami’nin mimarı Sedefkâr Mehmed Ağa’nın yaşamını ve yapıtlarını konu alan, adı geçen camiyi bol bol öven “Risale-i Mimariye” ile, Sâî Mustafa Çelebi’nin kaleme aldığı ve Sinan’dan, Sinan’ın yapıtlarından söz eden “Tezkiretü’l-Bünyan” ve “Tezkiretü’l-Enbiye” adlı kitaplardan alınmıştır.

“Risale-i Mimariye”deki, Sultanahmet Cami odaklı benzetmeler, İstanbul Ansiklopedisi’nde şöyle özetlenmiştir:

“Cafer Çelebi, İslâm’da yaygın olan bir metaforla, dünyay�